Een grapje moet kunnen. Maar wie betaalt de rekening?

Eén grap. Een lachende zaal. En vervolgens een storm aan reacties.

De Amerikaanse comedian Shane Gillis veroorzaakte onlangs ophef toen hij tijdens Saturday Night Live zei dat vrouwen zich tegenwoordig "als hoeren kleden" in de fitness. Daarna volgden opmerkingen over hun sportshortjes. Sommigen vonden het grappig, anderen vooral kleinerend en vrouwonvriendelijk.

"Het was toch maar een grap?" is bij zo'n discussie nooit ver weg. Maar voor mij als arbeids- en organisatiepsycholoog roept dit vooral een andere vraag op: wat doet die humor, en ten koste van wie wordt er gelachen?

Want humor kan verbinden. En humor kan ook afstand creëren.

Wanneer de lach een doelwit krijgt

In het bekende humorstijlenmodel van psycholoog Rod Martin en zijn collega's wordt onder meer gesproken over agressieve humor: humor waarbij anderen het moeten ontgelden, bijvoorbeeld via spot of kleinerende opmerkingen. 'Agressief' betekent hier dus niet dat iemand staat te roepen. Ook een luchtig gebrachte grap kan iemand naar beneden halen.

De uitspraak van Gillis vertoont daar duidelijke kenmerken van. Vrouwen worden op basis van hun kledingkeuze met een denigrerend label neergezet. Dat is mijn interpretatie van deze grap, geen oordeel over zijn volledige repertoire.

Ook op het werk kennen we zulke momenten. Een opmerking over de outfit van een collega. De zoveelste grap over de leeftijd van een teamlid. Of iemand die tijdens elke vergadering opnieuw de hoofdrol krijgt in het vaste repertoire.

Misschien wordt er gelachen. Maar kan de persoon over wie het gaat ook gemakkelijk zeggen: "Voor mij is dit niet fijn"?

Meelachen is niet altijd hetzelfde als het leuk vinden. Soms is het gewoon de gemakkelijkste manier om een ongemakkelijk moment voorbij te laten gaan.

Dan maar lachen met jezelf?

Milde zelfspot kan een mooi alternatief zijn. Je hoeft een ander niet als doelwit te kiezen om een herkenbare situatie grappig te maken.

Neem de fitness. Je kunt commentaar geven op de kleding van anderen. Je kunt ook zeggen:

"Ik ging naar de fitness voor meer evenwicht in mijn leven. Na tien minuten op dat balansbord bleek hoeveel werk er nog aan was."

De grap vertrekt vanuit je eigen ervaring. Je toont een menselijke onvolmaaktheid waar anderen zich mogelijk in herkennen.

Ook op het werk kan dat:

"Ik had een heel efficiënte vergadering voorbereid. Helaas had ik daar ook mezelf voor uitgenodigd."

Je hoeft jezelf niet voortdurend ernstig te nemen om ernstig genomen te worden.

Zelfspot is geen uitnodiging om jezelf af te breken

Toch is er een belangrijk verschil tussen om jezelf kunnen lachen en jezelf kleineren om anderen te laten lachen.

Dat laatste sluit aan bij zelfverwerpende humor: je eigenwaarde inleveren om aansluiting of goedkeuring te krijgen. Die humorstijl is dus niet automatisch een gezonde of veilige keuze.

"Mijn richtingsgevoel heeft vandaag weer een creatieve route gekozen" klinkt anders dan "Ik ben ook echt te dom voor alles".

Bij milde zelfspot mag je een fout maken en blijf je jezelf respecteren. Bij zelfverwerping word jijzelf het probleem.

Je hoeft dus niemand anders naar beneden te halen voor een goede grap. Jezelf evenmin.

Een kleine check vóór de grap

Voor humor bestaat geen formule die in elke situatie werkt. Deze vragen kunnen wel helpen:

• Maak ik een situatie luchtiger, of maak ik een persoon kleiner?
• Kan de ander vrij aangeven dat de grap niet goed valt?
• Kan ik dezelfde herkenning oproepen vanuit mijn eigen ervaring?
• Blijf ik daarbij ook vriendelijk voor mezelf?

Voor mij mag er zeker gelachen worden op het werk. Graag zelfs. Met onze gewoontes, onze kleine flaters en de vergaderingen waarvoor we eerst een voorbereidende vergadering nodig hadden.

Begin gerust bij jezelf. Met een knipoog, en met wat mildheid.

Ook voor degene die de grap maakt.